Devamda yer alan notları, İstanbul SOS grubunun organize ettiği “Kentsel Yenilme alanı” gezisini yöneten akademisyen bir mimarın anlatılarından ve internette yayınlanmış yazılardan derledim.

Tarih:

Semtin isminin, birbiriyle benzer iki farklı kökeni vardır:

1. Eski Pera “tarlalar”ının (arazilerinin) başladığı yer olmasından dolayı bir adlandırma

2. Eski İstanbul’da azınlık mezarlıklarının bulunduğu alanın başladığı yer oluşu: Fransızlar, mezarlığa; “petit champs des morts” (küçük ölü tarlası anlamında) Fransızca champs (tarla/arazi anlamında); mezarlıkbaşı (tarlabaşı) adının türetilmesi

Beyoğlu’nun tarihi de diğer İstanbul semtleri gibi yangınlarla yazılmış.

1870 Beyoğlu yangını ile dokunun %65’i yanar.

Yaşanan büyük yangınlar sonrası, yapıları sigortalamak için Fransız yangın sigorta şirketleri şehre gelir ve ahşap yerini taş ve tuğlaya bırakır.

Tarlabaşı için imar planları Fransa’dan yollanır.

Duvarları örmek için ince tuğlalar Fransa-Marsilya’dan, inşaatlarda çalışan ustalar, mimarlar ve mühendisler İtalya’dan gelmişler. İstanbul’da İtalya cemiyetine bağlı olarak birleşmişler. İtalyan işçi cemiyeti tarafından yapılan okul binası bugün Cezayir Restoran olarak kullanılıyor.

Dönemin zengin İtalyan tüccarları ve aileleri İstiklal Caddesi etrafında çalışıyor ve yaşıyorlar. Rekabet oluşmaması için de Tarlabaşı tarafının ayrı kalmasını istiyorlar. Tarlabaşı’nda ise ticarethanelerde çalışan küçük memur veya küçük esnaf ve zanaatkârlar yani orta halli ve mütavazi insanlar yaşamışlar. Levantenler ve yerli Rum ve Ermeni İstanbullular nüfusun önemli kısmını oluşturmuş. Bölgede iki veya üç katlı tek evler ağırlıktadır. Apartman konutlar daha nadirdir.

Tarlabaşı sokakları

Tarlabaşı sokaklarında top oynayan çocuklar.2010

Göçler:

Kapitülasyonların kalkması sonrası Levanten nüfus da azalmaya başlar.

Varlık vergisi ve 6-7 Eylül olayları sonrası göç dalgası ile nüfus yapısı da hızla değişir. Sonrasında;

1980’lerden sonra Güneydoğu’dan ve birinci Körfez Savaşı ile Irak’dan gelen göç dalgası

1990’larda Afrika kökenlilerin göç etmesi

Gelir düzeyinin düşüklüğü, binaların bakımsız kalması ve kültürel olarak da sahiplenilmemesi bölgenin sosyal yapısını etkileyen etmenleri oluşturur.

İmar hareketleri:

1984 sonrası tek partili Anap dönemi ve Büyükşehir Belediye başkanı Dalan yönetiminde bölgenin istimlak edilerek yıkılması ve Tarlabaşı bulvarının açılması sonrasında bölge fiziksel olarak Beyoğlu’ndan kopmuş ve 19.yy tarihi Beyoğlu dokusu büyük zarar görmüştür.

Dönemin hayali, savaşlarda yıkılan Beyrut’dan sonra İstanbul’un yeni bir Beyrut olmasıdır. Haliç ve çevresinin gökdelenler bölgesi, Boğaz’ın da yalılar bölgesi olması tasarlanır. Kent içi ulaşım projeleri ile iki merkez birbirine bağlanacaktır ve bu yol

Tarlabaşı’ndan geçtiği için gizli gündemde Tarlabaşı’nın düzenlenmesi değil yıkılması yer aldığı iddia edilir.

Büyük yıkım sırasından bir fotoğraf >>>>>

Yıkımlar ve yeni yangınlar sonrası 1987’de Tarlabaşı Bulvarı açılır ve Tarlabaşı suç oranının arttığı bir bölge olarak kaderine terk edilir.

Gündemdeki kentsel dönüşüm/yenileme projesi, mevcut doku tek yapıların yan yana gelerek oluşturduğu yapı adalarından meydana gelmektedir. Belediye başkanının ifadesi ile “500 milyon dolarlık dev proje” ile Tarlabaşı’nı Paris’teki Champs Elysees’ye dönüştürülmesi hedeflenmektedir.

Yıkım alanı içinde, daha önce rahibelerin yaşadığı bir Ermeni Katolik manastırı da yer alıyor. Tahliye edilmiş durumda ve otel olarak restore edilmesi planlanıyormuş. Bu tarz yenileme projeleri söz konusu olduğunda, bina ve arazilerini ilk terk edenler, bürokrasi ile uğraşmak istemeyen azınlıklar olurmuş.

Tarlabaşı sokakları

Tarlabaşı sokakları.2010

Yapılar sokak ile doğrudan ilişkilidir ve sıkı komşuluk ilişkileri gelişmiştir. Sokak, yaz akşamlarında kurulan ortak sofraları, sabahları kapı önü sohbetleri ile adeta ortak bir yaşam alanıdır.

– Proje ile tüm yapıların yıkılması ve her yapı adasının altında da 3 kat otopark inşa edilmesi öngörülmektedir.

– Sadece 20 kadar binanın korunacağı bilinmektedir.

– Geri kalan yapıların ise sadece cepheleri korunarak bu cephelerin arkasında yeni ve bağlamla tamamen kopuk bir yapılaşma ve yaşam oluşturulacaktır. Proje, yapıların tevhit (iki veya daha fazla binanın parselinin tek parselmiş gibi imara açılması) edilmesini ve mevcut doku ile son derece uyumsuz kat ilavelerini de öngördüğünden ortaya çıkacak yeni yapılaşmanın çağdaş korumacılık ilkeleriyle bir ilişkisinin olduğu söylenemez.

Bu proje planı yerine İstanbul SOS ekibinin önerileri:

– Yapı adası temelinden değil yapı ölçeğinden yola çıkılarak bir yenileme öngörülmelidir.

– Yapılar tek yapı olarak korunmalı, gerekli hallerde çağdaş malzemeler kullanılarak ilave kat yapılmalıdır.

– Yapı programları, yapıların gabarisi ile uyumlu olmalı, ağırlıklı olarak konut, büro, küçük dükkân, sanatçı atölyeleri ve pansiyonlar gibi işlevler verilmesi düşünülmeli, yapı-sokak sosyal ilişkileri korunmalıdır.

Bir foto-belgesel >>>>>

Kentsel dönüşüm projesi >>>>>

İstanbul SOS grubu >>>>>

23.10.2011